Topaz – właściwości, kolory, rodzaje i cena kamienia

Topaz jest kamieniem naturalnym występującym w znacznie większej liczbie kolorów niż sugeruje jego najbardziej znana niebieska odmiana. Może być bezbarwny, żółty, złoty, pomarańczowy, różowy, czerwony, brązowy, zielony, fioletowy albo niebieski. Niektóre barwy powstają w przyrodzie, natomiast inne uzyskuje się lub wzmacnia za pomocą obróbki.

Kamień ma twardość 8 w skali Mohsa, dlatego jest odporny na wiele codziennych zarysowań. Jednocześnie wykazuje wyraźną łupliwość i może pęknąć po mocnym uderzeniu. Twardość topazu nie oznacza więc, że biżuteria z tym kamieniem jest niezniszczalna.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest topaz, jak powstaje, jakie może mieć kolory, czym różnią się odmiany Sky Blue, Swiss Blue i London Blue oraz dlaczego większość niebieskich topazów jest poddawana obróbce. Podpowiadamy również, od czego zależy cena kamienia i jak dbać o biżuterię z topazem.

Topaz w skrócie

Co to jest topaz?

Topaz jest minerałem należącym do grupy krzemianów. W jego składzie znajdują się glin, krzem, tlen oraz fluor lub grupy hydroksylowe. Kryształy topazu mogą osiągać znaczne rozmiary, a materiał dobrej jakości często jest przejrzysty i pozbawiony widocznych gołym okiem inkluzji.

Czysty topaz jest bezbarwny. Pozostałe kolory powstają dzięki niewielkim domieszkom, defektom w strukturze kryształu oraz naturalnemu lub sztucznemu oddziaływaniu promieniowania. Barwa nie zawsze pozwala więc określić, czy kamień był poddawany obróbce. Obróbka zmienia wygląd minerału, ale nie przekształca go w kamień syntetyczny.

Skąd pochodzi nazwa topaz?

Najczęściej przyjmuje się, że nazwa topazu wywodzi się od greckiego słowa Topazios. Była to dawna nazwa wyspy na Morzu Czerwonym, znanej obecnie jako Zabargad.

Co ciekawe, na wyspie nie wydobywano topazu, lecz perydot. Przed rozwojem nowoczesnej mineralogii kamienie rozpoznawano przede wszystkim na podstawie wyglądu i koloru, dlatego nazwy różnych minerałów często były ze sobą mylone.

Inna teoria łączy nazwę z sanskryckim słowem tapas lub tapaz, oznaczającym ogień. Takie pochodzenie pasowałoby do żółtych, złotych i pomarańczowych odmian topazu, które były znane na długo przed rozpowszechnieniem się kamieni niebieskich.

Jak powstaje topaz?

Topaz powstaje najczęściej w końcowych etapach krystalizacji magmy bogatej w krzemionkę, fluor i glin. Można go znaleźć między innymi w granitach, pegmatytach oraz żyłach hydrotermalnych.

Duże kryształy często tworzą się w pustkach skalnych, gdzie mają wystarczająco dużo miejsca do wzrostu. Gdy skała macierzysta ulega wietrzeniu, topaz może zostać uwolniony i przeniesiony przez wodę do osadów rzecznych.

Wśród ważnych źródeł topazu wymienia się Brazylię, Pakistan, Nigerię, Namibię, Madagaskar, Meksyk, Sri Lankę, Mjanmę i Stany Zjednoczone. Szczególne znaczenie ma brazylijski stan Minas Gerais, znany z topazów żółtych, pomarańczowych, różowych i odmiany Imperial.

Jakie kolory może mieć topaz?

Topaz ma wyjątkowo szeroki zakres kolorów. Może być bezbarwny, niebieski, żółty, złoty, pomarańczowy, brązowy, różowy, czerwony, zielony lub fioletowy. W jednym krysztale mogą pojawiać się również różne strefy barwne.

Niektóre kolory występują naturalnie, natomiast inne są powszechnie uzyskiwane za pomocą obróbki. Dotyczy to przede wszystkim intensywnych niebieskich topazów i odmian o tęczowej powierzchni.

Topaz niebieski

Niebieski topaz jest obecnie najbardziej rozpoznawalną odmianą tego kamienia. Może mieć kolor od bardzo jasnego, chłodnego błękitu po mocny turkusowy niebieski albo ciemny odcień z domieszką zieleni i szarości. Jeśli chcesz zobaczyć, jak poszczególne odcienie prezentują się w gotowych modelach, zobacz biżuterię z topazem w Prana.

Naturalnie niebieski topaz występuje, ale zwykle ma jasny i delikatny kolor. Intensywnie niebieskie kamienie spotykane w biżuterii są najczęściej naturalnymi, bezbarwnymi topazami, których barwę uzyskano za pomocą napromieniania i późniejszego wygrzewania. Dzięki tej obróbce niebieskie topazy są dostępne w różnych rozmiarach i odcieniach. Kamienie nadal są naturalnymi topazami, ponieważ powstały w przyrodzie. Zmianie poddano jedynie ich kolor.

Sky Blue, Swiss Blue i London Blue – czym się różnią?

Sky Blue, Swiss Blue i London Blue to handlowe określenia różnych odcieni niebieskiego topazu. Nie są oficjalnymi klasami jakości ani nazwami odrębnych minerałów. Granice pomiędzy odcieniami nie zostały ściśle znormalizowane, dlatego kolor może się nieco różnić zależnie od sprzedawcy.

Topaz Sky Blue

Topaz Sky Blue ma jasny, chłodny kolor przypominający bezchmurne niebo. Jest najmniej nasycony spośród trzech popularnych odmian i może wyglądać podobnie do jasnego akwamarynu. Delikatny błękit dobrze sprawdza się w niewielkich kolczykach z topazem , prostych pierścionkach oraz naszyjnikach noszonych na co dzień. W rodowanym srebrze kolor wygląda chłodno i jasno.

Topaz Swiss Blue

Swiss Blue ma wyraźniejszy, bardziej nasycony kolor. Może być intensywnie błękitny, turkusowy albo lekko cyjanowy. Pozostaje jasny, ale znacznie mocniej odcina się od srebrnej oprawy niż Sky Blue. Ten odcień jest dobrze widoczny nawet w mniejszych kamieniach. Sprawdza się w kolczykach wkrętkach, pierścionkach z topazem oraz biżuterii z kilkoma topazami.

Topaz London Blue

London Blue jest najciemniejszym z popularnych niebieskich topazów. Może mieć odcień głębokiego błękitu, niebieskozielony ton albo szarą domieszkę.

Kamień nie powinien być jednak tak ciemny, aby w normalnym świetle wyglądał prawie czarno. Dobry szlif pozwala zachować widoczny kolor i odbijanie światła także przy mocnym nasyceniu. London Blue tworzy wyraźny kontrast z rodowanym srebrem. Dobrze łączy się również z jaśniejszymi topazami Sky Blue i Swiss Blue, dzięki czemu w jednej ozdobie można pokazać kilka odcieni niebieskiego.

Czy niebieski topaz ma naturalny kolor?

Naturalnie niebieskie topazy istnieją, ale są stosunkowo rzadkie i zwykle mają bardzo jasny kolor. Zdecydowana większość intensywnie niebieskich topazów dostępnych w biżuterii uzyskuje barwę w wyniku obróbki.

Najczęściej wykorzystuje się bezbarwny naturalny topaz. Kamień jest poddawany kontrolowanemu napromienianiu, a następnie wygrzewaniu. Rodzaj zastosowanej metody oraz właściwości materiału wyjściowego wpływają na uzyskany odcień. Kolor niebieskiego topazu jest zazwyczaj stabilny podczas normalnego noszenia. Kamień należy jednak chronić przed wysoką temperaturą.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak poszczególne odcienie topazu wyglądają w gotowej biżuterii, poniżej znajdziesz cztery kategorie.

Biały topaz

Biały topaz jest w rzeczywistości bezbarwną odmianą minerału. Dobrze oszlifowany kamień jest przejrzysty i odbija światło, dlatego bywa stosowany jako jasny kamień centralny albo dodatek otaczający kolorowy minerał.

Bezbarwny topaz może przypominać diament, ale ma inne właściwości optyczne. Nie daje tak intensywnego blasku i rozszczepienia światła, a jego odporność na uderzenia jest niższa z powodu łupliwości. To również jeden z najczęściej wykorzystywanych materiałów wyjściowych do produkcji niebieskich topazów. Bezbarwny kamień poddaje się napromienianiu i wygrzewaniu, aby uzyskać wybrany odcień błękitu.

Topaz żółty i złoty

Żółty topaz może być bardzo jasny, słomkowy, miodowy albo mocno złoty. Ciepłe kamienie często kojarzą się z cytrynem, ale topaz i cytryn są odrębnymi minerałami. Topaz ma twardość 8 w skali Mohsa, natomiast cytryn jest odmianą kwarcu o twardości 7. Minerały różnią się również składem, gęstością oraz właściwościami optycznymi.

Określenia „topaz kwarcowy” i „topaz maderski” bywają stosowane wobec cytrynu, ale nie oznaczają prawdziwego topazu. Podobnie „topaz dymny” jest nieprawidłową nazwą kwarcu dymnego.

Topaz różowy i czerwony

Naturalny różowy topaz należy do rzadkich odmian. Może mieć kolor pastelowy, malinowy, purpurowo-różowy albo zbliżony do jasnego czerwonego. Szczególnie cenione są kamienie o wyraźnym, równomiernym nasyceniu.

Najbardziej poszukiwane różowe topazy mogą mieć fioletową domieszkę. Ważnym źródłem takiego materiału jest Pakistan, choć różowe i czerwonawe topazy występują również w Brazylii. Przy wartościowych różowych kamieniach znaczenie ma informacja o ewentualnej obróbce. Niektóre topazy mogą zmieniać kolor pod wpływem wygrzewania lub innych zabiegów.

Topaz Imperial

Topaz Imperial jest jedną z najrzadszych i najbardziej cenionych odmian. Najczęściej ma kolor żółtopomarańczowy, pomarańczoworóżowy, czerwono-pomarańczowy albo różowy z ciepłą domieszką.

Nie istnieje jednak jedna oficjalna definicja odmiany Imperial. Niektórzy sprzedawcy używają tej nazwy wobec szerokiej grupy pomarańczowych, różowych i czerwonych topazów, a inni ograniczają ją do wybranych, mocno nasyconych odcieni. O wartości decyduje więc przede wszystkim rzeczywisty kolor kamienia, a nie sama nazwa handlowa. Najsłynniejsze złoża topazu Imperial znajdują się w okolicach Ouro Preto w brazylijskim stanie Minas Gerais.

Nazwa „Imperial” została spopularyzowana w XIX wieku i była wiązana z rosyjskim dworem cesarskim. Współcześnie topaz Imperial jest również tradycyjnym kamieniem 23. rocznicy ślubu.

Mystic Topaz – czym jest tęczowy topaz?

Mystic Topaz nie jest naturalnie tęczową odmianą topazu. Najczęściej powstaje z bezbarwnego naturalnego kamienia, na którego powierzchnię nanosi się bardzo cienką warstwę związku tlenku metalu.

Powłoka tworzy fioletowe, zielone, niebieskie, różowe i złote refleksy zmieniające się podczas poruszania kamieniem. Efekt znajduje się jednak przede wszystkim na powierzchni, a nie w całej strukturze topazu.

Powłoka może wytrzymać normalne użytkowanie, ale jest bardziej podatna na zarysowania i ścieranie niż sam kamień. Mystic Topaz należy czyścić wyłącznie delikatnym roztworem mydła i miękką ściereczką. Nie należy używać materiałów ściernych ani polerować jego powierzchni.

Właściwości fizyczne topazu

Topaz ma twardość 8 w skali Mohsa. Oznacza to dobrą odporność na zarysowania i pozwala stosować go w kolczykach, naszyjnikach, bransoletkach i pierścionkach. Wysoka twardość oznacza, że topaz jest odporny na zarysowania, ale nie chroni go przed pęknięciem. Kamień charakteryzuje się łupliwością, dlatego przy silnym uderzeniu może rozszczepić się w określonym kierunku.

Z tego powodu kamień wymaga ostrożności podczas szlifowania, oprawiania i napraw jubilerskich. W pierścionku noszonym regularnie dobrze sprawdza się oprawa częściowo chroniąca boki oraz krawędzie topazu.

Pleochroizm topazu

Topaz wykazuje pleochroizm, czyli może prezentować różne odcienie w zależności od kierunku obserwacji kryształu. Efekt jest szczególnie istotny w kamieniach o naturalnych ciepłych kolorach. Szlifierz musi odpowiednio ustawić surowy kamień, aby od strony korony pokazać najlepszy kolor. Nie jest to jednak zmiana koloru pod wpływem oświetlenia, lecz różnica wynikająca z kierunku patrzenia przez kryształ.

Topaz – znaczenie i symbolika kamienia

W tradycji topaz jest kojarzony z siłą, spokojem, szczerością, jasnością myślenia i radością. Poszczególnym kolorom przypisuje się również nieco inne znaczenia. Niebieski topaz bywa symbolem spokoju, komunikacji i lojalności. Żółte oraz złote odmiany łączone są z energią i optymizmem, natomiast różowe z uczuciami i bliskością. Należy pamiętać, że są to znaczenia kulturowe i ezoteryczne, a nie potwierdzone właściwości.

Krótka historia topazu

Przed rozwojem mineralogii nazwą topaz określano różne żółte i złote kamienie. Minerał bywał mylony między innymi z perydotem, cytrynem i kwarcem dymnym.

Starożytni Grecy wierzyli, że topaz może dodawać siły. W renesansowej Europie przypisywano mu zdolność łagodzenia gniewu i ochrony przed zaklęciami. W Indiach kamień noszony blisko serca miał według tradycji zapewniać długie życie, piękno i inteligencję.

Przez stulecia szczególnie ceniono odmiany żółte, pomarańczowe i różowe. Niebieski topaz stał się powszechnie dostępny dopiero w drugiej połowie XX wieku, gdy rozpowszechniły się metody obróbki bezbarwnego materiału.

Topaz jako kamień listopada

Topaz jest jednym z dwóch tradycyjnych kamieni urodzinowych listopada. Drugim jest cytryn . Osobie urodzonej w tym miesiącu można więc podarować zarówno biżuterię z niebieskim topazem , jak i z rzadszą odmianą żółtą, złotą, różową lub pomarańczową.

Niebieski topaz jest również kamieniem 4. rocznicy ślubu , natomiast topaz Imperial wiąże się z 23. rocznicą. Biżuteria z tym minerałem może być dzięki temu prezentem odnoszącym się do daty urodzenia lub wspólnego jubileuszu.

Jak rozpoznać prawdziwy topaz?

Naturalnego topazu nie można pewnie rozpoznać wyłącznie na podstawie koloru. Akwamaryn, szafir, tanzanit, cytryn, kwarc dymny, szkło i inne materiały mogą wyglądać podobnie. Przejrzystość również nie stanowi dowodu. Naturalne niebieskie, żółte i bezbarwne topazy są często bardzo czyste i mogą nie mieć widocznych inkluzji.

Domowe testy polegające na rysowaniu szkła, uderzaniu kamieniem, ogrzewaniu lub długim moczeniu mogą uszkodzić biżuterię i nie dają wiarygodnego wyniku.

Podstawą jest dokładny opis produktu i zakup u sprawdzonego sprzedawcy. Przy szczególnie wartościowych kamieniach można skorzystać z badania gemmologicznego, które pozwala określić rodzaj materiału oraz wykryć część stosowanych metod obróbki.

Od czego zależy jakość topazu?

Wartość topazu zależy od koloru, czystości, szlifu, masy, ewentualnej obróbki i rzadkości konkretnej odmiany. Znaczenie poszczególnych czynników zmienia się w zależności od rodzaju kamienia.

Kolor topazu

Kolor jest zwykle najważniejszym czynnikiem. Rzadkie, intensywne odcienie różowe, czerwone i pomarańczowe są znacznie bardziej cenione niż powszechnie dostępny niebieski topaz poddany obróbce. W niebieskich kamieniach liczą się przede wszystkim odcień, równomierne nasycenie i to, czy topaz nie wygląda zbyt ciemno. Nazwa Sky Blue, Swiss Blue albo London Blue pomaga opisać kolor, ale nie stanowi oficjalnej oceny jakości.

Czystość

Topazy fasetowane są często pozbawione inkluzji widocznych gołym okiem. Dotyczy to szczególnie odmian bezbarwnych, niebieskich i żółtych. W rzadkich topazach różowych, czerwonych i Imperial pewne inkluzje mogą być akceptowane, zwłaszcza gdy kamień ma atrakcyjny kolor. Pęknięcia dochodzące do powierzchni mogą jednak wpływać na trwałość.

Szlif

Dobry szlif powinien równomiernie odbijać światło i pokazywać kolor kamienia. Topaz może być szlifowany jako owal, koło, kropla, prostokąt, serce albo w bardziej fantazyjnej formie.

Ze względu na możliwość występowania dużych, czystych kryształów topazy dobrze nadają się również do większych szlifów. Szlifierz musi jednak uwzględnić kierunek łupliwości, aby zmniejszyć ryzyko pęknięcia.

Masa i wielkość

Duże bezbarwne i niebieskie topazy są łatwiej dostępne niż duże kamienie wielu innych gatunków. W ich przypadku cena za karat nie musi gwałtownie rosnąć wraz z wielkością. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku rzadkich topazów różowych, czerwonych i Imperial. Duży kamień zachowujący atrakcyjną barwę i dobrą przejrzystość może mieć znacznie wyższą wartość.

Ile kosztuje topaz?

Nie istnieje jedna cena topazu za karat lub za gram. Wartość zależy przede wszystkim od koloru i rzadkości odmiany. Niebieski topaz jest obecnie stosunkowo dostępny cenowo. Bezbarwnego materiału jest dużo, a obróbka pozwala uzyskać znaczne ilości kamieni o powtarzalnej barwie. Nawet większy niebieski topaz nie musi więc być wyjątkowo drogi.

Znacznie wyższą wartość mogą mieć naturalne topazy różowe, czerwone, pomarańczoworóżowe oraz odmiany określane jako Imperial. Szczególnie cenione są kamienie o mocnym kolorze, dobrej przejrzystości i atrakcyjnym szlifie.

Na cenę gotowej biżuterii wpływa także rodzaj i masa kruszcu, liczba kamieni, obecność diamentów albo innych dodatków, konstrukcja oprawy oraz jakość wykonania.

Czy topaz jest drogim kamieniem?

Topaz może być zarówno przystępny cenowo, jak i bardzo drogi. Powszechnie dostępne niebieskie oraz bezbarwne kamienie są zwykle tańsze niż szafiry, rubiny czy wysokiej jakości tanzanity o porównywalnej wielkości.

Najrzadsze naturalne topazy różowe, czerwone i Imperial należą jednak do wartościowych kamieni kolekcjonerskich. Sama nazwa minerału nie wystarcza więc do określenia ceny.

Topaz a akwamaryn, szafir, tanzanit i cytryn

Więcej niebieskich minerałów znajdziesz w artykule Niebieskie kamienie szlachetne i półszlachetne .

Biżuteria z topazem

Niebieski topaz jest chętnie wykorzystywany w srebrnej biżuterii ze względu na przejrzystość, wyraźny blask i szeroki wybór odcieni. Jasny Sky Blue daje delikatny efekt, Swiss Blue jest bardziej intensywny, a London Blue tworzy mocny kontrast z jasnym srebrem.

Pierścionki z topazem

W pierścionku z topazem kamień jest mocno widoczny na dłoni i często pełni funkcję głównego kamienia. Jasny Sky Blue daje lekki efekt, natomiast London Blue wyraźnie odcina się od rodowanego srebra. Ze względu na łupliwość kamienia warto wybierać stabilne oprawy i zdejmować pierścionek przed sportem, pracami domowymi oraz innymi czynnościami, podczas których może uderzyć o twardą powierzchnię.

Kolczyki z topazem

Kolczyki z topazem mogą mieć formę niewielkich wkrętek, modeli z zapięciem angielskim albo dłuższych kolczyków wiszących. W ruchu fasetowane kamienie odbijają światło i pokazują różnice między odcieniami niebieskiego.

Naszyjniki z topazem

Topaz w naszyjniku tworzy kolorowy punkt przy dekolcie. Pojedynczy jasny kamień daje delikatny efekt, natomiast większy London Blue albo kompozycja kilku odcieni może być głównym elementem biżuterii. Naszyjnik jest mniej narażony na uderzenia niż pierścionek lub bransoletka. Dzięki temu dobrze sprawdza się u osób, które chcą nosić topaz regularnie.

Bransoletki z topazem

W bransoletkach z topazami kamienie mogą powtarzać się wzdłuż całej konstrukcji albo tworzyć pojedynczy centralny akcent. Podczas ruchu nadgarstka fasety odbijają światło, dzięki czemu błękit staje się lepiej widoczny. Bransoletkę należy zdejmować przed treningiem i pracami domowymi. Warto także regularnie sprawdzać zapięcie oraz elementy oprawy przytrzymujące kamienie.

Czy topaz nadaje się na pierścionek zaręczynowy?

Topaz może zostać wykorzystany w pierścionku zaręczynowym, szczególnie gdy przyszła właścicielka lubi jasnoniebieskie albo ciemniejsze niebieskozielone kamienie. Duży wybór kolorów i rozmiarów pozwala dopasować pierścionek do indywidualnego stylu.

Trzeba jednak pamiętać, że topaz ma wyraźną łupliwość. Mimo twardości 8 może pęknąć po mocnym uderzeniu. Do codziennego noszenia najlepiej wybrać oprawę osłaniającą część krawędzi kamienia.

Pierścionek zaręczynowy z topazem należy zdejmować przed sportem, sprzątaniem, pracą w ogrodzie i innymi czynnościami, podczas których kamień może zostać uderzony. Osoba, która nie chce zwracać na to uwagi, może wybrać bardziej odporny szafir.

Topaz w srebrze czy w pozłacanej oprawie?

Rodowane srebro podkreśla chłodny charakter topazów Sky Blue, Swiss Blue i London Blue. Jasna oprawa oddziela kolor kamienia od skóry i dobrze łączy się z bezbarwnymi dodatkami. Pozłacane srebro tworzy cieplejszy kontrast. Szczególnie dobrze wygląda z topazem London Blue oraz kamieniami żółtymi, złotymi, pomarańczowymi i różowymi.

Wybór kruszcu warto dopasować do biżuterii noszonej już przez daną osobę. Dzięki temu nowy pierścionek, naszyjnik albo kolczyki łatwiej połączyć z pozostałymi dodatkami.

Jak dbać o biżuterię z topazem?

Topaz jest odporny na zarysowania, ale może pęknąć po mocnym uderzeniu lub pod wpływem gwałtownej zmiany temperatury. Prawidłowa pielęgnacja powinna uwzględniać zarówno sam kamień, jak i sposób jego oprawienia.

• Czyść biżuterię w letniej wodzie z niewielką ilością łagodnego mydła.
• Używaj miękkiej ściereczki lub bardzo miękkiej szczoteczki.
• Nie stosuj myjek ultradźwiękowych ani czyszczenia parą.
• Chroń topaz przed mocnymi uderzeniami i naciskiem.
• Unikaj wysokiej temperatury oraz gwałtownych zmian temperatury.
• Zdejmuj pierścionki i bransoletki przed sportem oraz pracami domowymi.
• Przechowuj topaz oddzielnie od innych elementów biżuterii.

Żółte, brązowe i czerwonawobrązowe topazy należy chronić przed długotrwałym działaniem wysokiej temperatury i intensywnego światła, ponieważ część takich barw może z czasem blednąć.

Mystic Topaz wymaga dodatkowej ostrożności. Nie należy używać preparatów ściernych ani polerować powierzchni kamienia, ponieważ mogłoby to uszkodzić cienką powłokę odpowiedzialną za tęczowy efekt.